Het Filosofisch Kwintet
In Het Filosofisch Kwintet is doorgronden het motto en het twistgesprek taboe. Presentator Arnon Grunberg probeert samen met vier gasten in een uur een actueel thema te doorgronden. Het doel is om het begrip over een onderwerp naar een hoger plan te brengen.
Afleveringen
#2 - Ziek en gezond (S16)
De overgang van gezondheid naar ziekte - en vice versa - is onvermijdelijk voor de mens. Tijdens ons leven worden we allemaal weleens ziek, de één ernstiger dan de ander. Maar wat is ziekte eigenlijk?
Onder leiding van Arnon Grunberg spreken vier gasten over burn-outs, de diagnose als identiteit en of leven eigenlijk wel gezond is.
Meer over de aflevering en de gasten vind je op onze site (https
#1 - Vriend en vijand (S16)
In een tijd waarin op meerdere continenten oorlog woedt en de NAVO scheuren vertoont, is op het wereldtoneel allang niet meer helder wie vriend en wie vijand is. Bondgenootschappen blijken minder duurzaam dan gedacht. Oude vijanden worden zonder veel gêne omarmd. Kan ware vriendschap tussen landen bestaan, of is het niet meer dan een tijdelijk misverstand? En is diplomatie niet vooral een spel, me
#7 - Schaffen we onszelf af? (S15)
Fort Europa sterft langzaam uit. Wat betekenen vergrijzing, geboortekrimp en migratie voor hoe we met elkaar samenleven? De angst voor onderbevolking leidt in sommige landen al tot geboortepolitiek. Van Hongarije tot Italië duiken rechtse pronatalistische agenda’s op, waar vrouwen in naam van ‘de natie’ worden aangespoord om kinderen te krijgen. Is je voortplanten straks een vaderlandsplicht? En
#6 - Geeft lijden het leven zin? (S15)
Veel meer dan zijn collega-dieren heeft de mens altijd gezocht naar de zin van het leven. Tegenwoordig is die zingeving sterk geïndividualiseerd en in compartimenten opgedeeld. Alles kan zingeving zijn: vrijdagavond cocaïne, zondagmiddag demonstreren, maandagochtend yoga. Hoe verhoudt zingeving zich tot genot? Kan leven zonder lijden nog zinvol zijn? En is onze hunkering naar zingeving niet een an
#5 - Waarheidsmachines (S15)
In tijden van onzekerheid bieden zich al sinds mensenheugenis aanbieders van waarheid aan, maar met de komst van sociale media en AI lijkt de markt van waarheidsverkopers gigantisch gegroeid. Is waarheid nog waarheid, of veeleer de vermomming van een opinie? Is waarheid het heetste domein van de machtsstrijd? En waar houdt kritisch denken op, en begint de samenzweringstheorie?
Onder leiding van A
#4 - De psyche van de autocraat (S15)
Autocratische leiders zijn wereldwijd in opmars. In sneltreinvaart breken zij democratische instituties af, zetten ze de wereldorde op z’n kop en trekken ze zoveel mogelijk macht naar zich toe. Hoe zijn zij gevormd tot de leiders die ze zijn? Is er zoiets als de psyche van de autocraat, die een flinke snuf narcisme of masochisme moet bevatten? En hoe weten zij zoveel macht naar zich toe trekken?
#3 - De mens als roofdier (S15)
Eeuwenlang plaatsten we in het Westen de mens naast en boven de natuur: de mens als rationeel wezen tegenover een grillige, onvoorspelbare wereld die getemd en geëxploiteerd kan worden. Maar is die scheidslijn zo scherp? De mens is ook natuur en daarmee onderhevig aan bepaalde natuurwetten, maar welke? Is de mens een roofdier tussen andere roofdieren, of is er toch iets uitzonderlijks aan de mens?
#2 - Samenleven met monsters (S15)
Iedere tijd baart zijn eigen monsters. Mensen die we afkeuren, buitensluiten en ontmenselijken. Kortom: vijanden. Hebben we monsters nodig om onze eigen menselijkheid te bewijzen? Wie bepaalt waar normaal ophoudt en abnormaal begint - en hoe wordt die grens in de samenleving bewaakt? En als we eenmaal een monster hebben gecreëerd, hoe ver reikt dan onze bereidheid om ermee samen te leven? Kun je m
#1 - Het kwaad herdacht (S15)
"Als iets de mensheid redden kan, dan is het wel het geheugen,” zei Auschwitz-overlevende Elie Wiesel. Een tijd is de Shoah het fundament geweest onder onze morele opvattingen, maar er lijkt betonrot in het fundament te zijn geslopen. Hebben we een gedeelde herinneringscultuur nodig om het enigszins met elkaar uit te houden? Als het geheugen een medicijn is kan een overdosis ook ziek maken. En als
#7 - Kan de spelende mens ons redden? (S14)
Zonder speelse levenshouding verliezen we beschaving, waarschuwde Johan Huizinga in zijn boek Homo Ludens uit 1938. Spel vraagt om samenwerking, spel is een uitnodiging tot relativeren, spelen is een kenmerk van vrijheid en is alleen al daarom een onontbeerlijk element van een gezonde samenleving. Huizinga zag in zijn tijd - vlak voor de Tweede Wereldoorlog - het tegenovergestelde gebeuren: hang n
#6 - Rechtsstaat en intimiteit (S14)
Intimiteit en seksualiteit zijn onderwerp van felle discussie. Wat is privé, wat is publiek?
Is de rechtsstaat welkom in ons bed?
Mag of moet de rechtsstaat zich bemoeien met onze persoonlijke levens? Zijn omgangsvormen rondom seksualiteit, fantasie, en grensoverschrijdend gedrag aan herziening toe? Kunnen we dit zelf onderling niet meer oplossen? Waar begint en eindigt consent? En is dit in we
#5 - Rechtsstaat en grenzen (S14)
Migratie, klimaat, belastingontwijking... grote problemen van vandaag zijn vaak niet meer op nationaal niveau op te lossen. Machtige megabedrijven maken op internationale schaal de dienst uit, en beschikken over geldkassen die groter zijn dan sommige landen.
Is de nationale rechtsstaat nog wel houdbaar?
Wie beschermt dan de publieke ruimte? Wat heeft de nationale rechtsstaat nog te vertellen als
#4 - Rechtsstaat en autocratische verleidingen (S14)
Autocratische leiders zijn wereldwijd bezig aan een opmars. Waaruit bestaat de aantrekkingskracht van de autocraat? Hoe lukt het hen om massa’s mensen op te zwepen? Worden autocratische verleidingen groter als onze rechtsstaat hapert? Wie profiteert als de autocraat de macht grijpt? En wat gebeurt er als de magie is uitgewerkt?
Waarom voelen we ons aangetrokken tot dat wat de rechtsstaat afbreekt
#3 - Rechtsstaat en Geloof (S14)
Ondanks die vaak besproken scheiding tussen kerk en staat, zijn veel wortels van de rechtsstaat terug te voeren op religie. Wat houdt die scheiding eigenlijk in? Welk mensbeeld ligt ten grondslag aan de rechtsstaat? En wat is het fundament van de rechtsstaat zonder God?
Is religie een vloek of een zegen voor de rechtsstaat?
In de derde aflevering spreekt Arnon Grunberg over de rechtsstaat en ge
#2 - De Rechtsstaat en Geweld (S14)
Om conflicten onderling te voorkomen hebben we de staat een geweldsmonopolie gegeven. In ruil daarvoor worden wij beschermd. Wanneer is geweld geoorloofd, hoe ver mag de staat daarin gaan? Onder welke voorwaarde mag de burger geweld gebruiken? En wat betekent gehoorzaamheid in een democratische rechtsstaat?
Slaan we elkaar zonder rechtsstaat de hersens in?
Arnon Grunberg spreekt in deze tweede
#1 - Mogen Kiezers de Rechtsstaat om Zeep helpen? (S14)
We leven nog altijd in een rechtsstaat. Sterker nog, sinds de verkiezingen van november worden we doodgegooid met het woord rechtsstaat. Waar hebben we het precies over als we het over rechtsstaat hebben? Gaat het puur over de wet of moeten we intenties achterhalen? Wat willen we beschermen, hoe en waarom?
In deze eerste aflevering van dit seizoen van Het Filosofisch Kwintet tijdens de Nacht van
#6 - Toekomst (S13)
De keuzes die we nu (niet) maken hebben groot effect op toekomstige generaties, maar toch blijkt het moeilijk om met het oog op de toekomst het juiste te doen. Het perspectief dat we vandaag innemen, kijkt hooguit vijftig jaar vooruit. Hoe overstijg je het eigenbelang en dien je het algemeen belang in de tijd? In de zesde aflevering van Het Filosofisch Kwintet ontvangt presentator Clairy Polak his
#5 - Kunstmatige intelligentie (S13)
De snelheid en schaal van kunstmatige intelligentie opent ongekende mogelijkheden. Hoe fijn is dat? Of zijn we bezig een legertje monsters van Frankenstein te creëren, die de democratie en de rechtstaat bedreigen? In de vijfde aflevering van Het Filosofisch Kwintet gaat het over het algemeen belang en de rol van kunstmatige intelligentie. Presentator Clairy Polak spreekt met Marleen Stikker (direc
#4 - Volksgezondheid (S13)
In Nederland hoort iedereen gelijke toegang tot gezondheidszorg te hebben, maar in de praktijk gaat individuele vrijheid vaak ten koste van het algemeen belang. Zorgverleners en patiënten zijn bezig met individuele belangen, maar wie draagt zorg voor een gezonde samenleving? Wordt de kloof tussen gezonde en ongezonde burgers groter? Hebben we te hoge verwachtingen van gezond ouder worden? En tot w
#3 - Economie (S13)
Als iedereen diens eigenbelang nastreeft, dan komt dat ons allen ten goede, zeiden de klassieke economen al. Maar is dat wel zo? Ongelijkheid kan publieke belangen ook onder druk zetten. Moeten we anders naar onszelf en onze relatie tot de economische ordening leren kijken?
Clairy Polak spreekt met econoom Fieke van der Lecq, classica Tazuko van Berkel en filosofen Savriël Dillingh en Jelle van B
#2 - Conflict (S13)
Conflicten kunnen gezond zijn voor een democratische rechtstaat vol dynamiek en verschillen van inzicht. Maar conflict kan ook leiden tot stagnatie. Wanneer dient conflict het algemeen belang en wanneer wordt het destructief? Hebben we behoefte aan een nieuw maatschappelijk middenveld? In hoeverre is burgerlijke ongehoorzaamheid nodig om verandering te forceren? En tot welke offers zijn we bereid?
#1 - Ik, wij en de Samenleving (S13)
We willen allemaal gezien en erkend worden, of het nu gaat om politieke voorkeur, geslacht, culturele achtergrond of religie. Door die gerichtheid op het zelf dreigen we soms over het hoofd te zien dat er een wereld buiten onszelf bestaat, die om gezamenlijke inzet en betrokkenheid vraagt.
Hoe zien we de huidige relatie tussen het individu en de maatschappij, wat zijn hierin onze wederzijdse ver
#6 - Moderne Slavernij (S12)
In vijf jaar tijd is het aantal mensen dat in moderne slavernij leeft, gestegen van 40 miljoen naar bijna 50 miljoen. Ondertussen dragen wij de T-shirts en bellen we met de telefoons die daar het resultaat van zijn en kijken we naar het WK in Qatar. Zijn wij de slavendrijvers van onze tijd? Clairy Polak praat met Daan Roovers (filosoof), Eva Groen-Reijman (ethica), Gert Oostindie (historicus) en G
#5 - Geopolitiek (S12)
Voor even waanden we ons oppermachtig. Onze tijd werd gekenmerkt door ongekende welvaart en langdurige vrede. Werd, want Poetins bloederige oorlog in Oekraïne veranderde alles. In de laatste aflevering van dit seizoen van Het Filosofisch Kwintet onderzoeken we de maakbaarheid van de internationale rechtsorde.
Waren we naïef, en hebben we genoeg gedaan om dit te voorkomen? Kunnen we de wereldorde
#4 - Misbruik van de Geschiedenis (S12)
In ieder land is de fixatie op de eigen nationale geschiedenis opvallend groot. Wie haar (her)schrijft, beschikt over macht. Wie die macht misbruikt, kan zomaar een oorlog beginnen. De vierde aflevering van het twaalfde seizoen van Het Filosofisch Kwintet gaat over de aantrekkingskracht, het gevaar en de maakbaarheid van geschiedenis.
Waarom hebben we aan juist deze verhalen zo'n grote behoefte?
#3 - Gezondheidsdrift (S12)
Risico’s zijn er om uit te sluiten, gezondheid is er om te optimaliseren. We hebben de dood weliswaar (nog) niet bezworen, maar we doen wat we kunnen.
Kunnen we meer grip krijgen op onze gezondheid, of is dat slechts schijn? Hoe werkt het maakbaarheidsdenken door in de zorg? En zijn we te veel bezig met onze gezondheid, of juist te weinig?
Presentator Clairy Polak spreekt hierover met hooglera
#2 - Afdwingbaar Succes (S12)
Onze samenleving is gestoeld op het idee dat eigen verdienste bepaalt hoe ver je het schopt. Of, om met Louis van Gaal te spreken: geluk dwing je af. In deze aflevering onderzoekt Het Filosofisch Kwintet de maakbaarheid van ons persoonlijke leven. Kunnen we worden wie we willen zijn, als we maar ons best doen? Presentator Clairy Polak bespreekt het met schrijvers Joost de Vries en Dalilla Hermans,
#1 - Wat is nog maakbaar? (S12)
Wat heeft decennia aan maakbaarheidsdenken ons opgeleverd? Wanneer zijn we ons geloof in de maakbaarheid van de maatschappij verloren? En waarom geloven we dan weer wel in de maakbaarheid van het individu? Presentator Clairy Polak spreekt hierover met historicus Philipp Blom, klimaatjournalist Jaap Tielbeke, schrijver Nelleke Noordervliet en cultuurfilosoof Thijs Lijster.
Over het nieuwe seizoen.
#6 - Dwang, Drang of een beetje meer Verbeelding? (S11)
In deze speciale uitzending onderzoekt presentator Clairy Polak met vier denkers onze houding tegenover de toekomst. Hebben we meer aan optimisme of pessimisme? Welke betekenis geven we aan ratio en emotie bij het vormgeven van die toekomst? Hoe wint het langetermijndenken het van de voortdurende focus op de korte termijn? En hoe helpt dat om de klimaatproblematiek aan te pakken?
#5 - Onzekerheid: Draait de Aarde nog om ons? (S11)
De coronacrisis zou een kantelpunt zijn voor een betere omgang met onze planeet. Wat is over van die goede voornemens? Gaan we fundamenteel anders denken en handelen ten aanzien van onze houding tot de aarde en onze plaats daarop? Wat is nodig om ons gedrag te veranderen? Is het succesverhaal van de mensheid aangekomen bij het laatste hoofdstuk? Samen met sociaalwetenschapper Shivant Jhagroe, schr
#4 - Onzekerheid: Biedt het Recht ons Houvast? (S11)
De mondkapjesplicht, een avondklok en de beperking van het aantal mensen dat je in huis mag hebben. Tijdens de coronacrisis kwamen grondrechten onder druk te staan. Gaat het algemeen belang boven individueel belang? En wie bepaalt dat dan? Samen met rechtswetenschapper Ingrid Leijten, historicus Annelien De Dijn, filosoof Daan Roovers en rechtsfilosoof Bart van der Sloot spreekt Clairy Polak over
#3 - Onzekerheid: Wat verlangen we van de Overheid (S11)
In de coronacrisis zagen we een verlangen naar een autoriteit die ons 'redt'. Tegelijkertijd hebben veel mensen moeite met het erkennen van die autoriteit. Clairy Polak onderzoekt samen met sociaalwetenschapper Hans Boutellier, politicoloog Josette Daemen, schrijver Arnon Grunberg en filosoof Haroon Sheikh wat burgers en staat van elkaar verwachten. Is de onzekerheid over de rol van de staat toege
#2 - Onzekerheid: Hoe kijken we naar elkaar? (S11)
Wat betekent onzekerheid in tijden van corona voor de onderlinge verhoudingen tussen mensen: op hun werk, thuis, in hun vrije tijd en in de sociale media? Houden we elkaar als ‘little big brothers’ in een wurggreep of zoeken we juist meer vrijheid? En wat zijn de maatschappelijke gevolgen? Leidt de onzekerheid tot nieuw groepsdenken? Is er nog ruimte voor andersdenkenden? Presentator Clairy Polak
#1 - Onzekerheid: Wat doet het met ons? (S11)
Hoe gaan wij om met gevoelens van onzekerheid in tijden van corona-, klimaat- en energiecrises? Welke invloed heeft de onzekerheid op ons dagelijks leven? Presentator Clairy Polak onderzoekt met psychiater Floortje Scheepers, filosoof Naomi Jacobs, neurowetenschapper Michiel van Elk en filosoof Stine Jensen wat de essentie is van het gevoel van onzekerheid. Waar komt het streven naar zekerheid van
#6 - Cancel culture (S10)
In een speciale extra aflevering dit jubileumseizoen van Het Filosofisch Kwintet, vanaf het afgeslankte Brainwash Festival in Amsterdam gaat het over ‘cancel culture’. Een cultuur waarin extremen het hoogste woord voeren, en het ene uiterste het andere probeert uit te gummen. Waar komt die dynamiek vandaan? Wie bepaalt wie het zwijgen mag worden opgelegd? En hoe loopt de online cancel culture over
#5 - Baas over eigen leven? (S10)
In de laatste aflevering van het tiende seizoen van Het Filosofisch Kwintet onderzoekt presentator Clairy Polak met haar vier gasten hoe manipulatie ons persoonlijke leven binnendringt en of we ons nog aan deze manipulatie kunnen onttrekken.
Zelfs zonder gebruik te maken van sociale media of online zoekmachines laten we talloze digitale kruimels achter. Techreuzen kennen ons beter dan wij onszelf
#4 - Wetenschap (S10)
In aflevering vier van Het Filosofisch Kwintet onderzoekt presentator Clairy Polak de rol van de wetenschap in een wereld vol manipulatie. Wordt de wetenschap gemanipuleerd door overheid en bedrijfsleven of manipuleert de wetenschap zelf? Of is de wetenschap juist de onafhankelijke keurmeester die ons behoedt voor manipulatie?
#3 - Commercie (S10)
In de derde aflevering van het tiende seizoen van Het Filosofisch Kwintet onderzoeken we hoe manipulatie door commerciële bedrijven ons leven beïnvloedt. Wie manipuleert, en met welk doel? Moeten we ons beschermen tegen de datahonger van bedrijven? Wat is het gevolg van het inspelen op psychologische kwetsbaarheden door bedrijven? En is commerciële manipulatie problematischer dan sturing door een
#2 - Politiek (S10)
In de tweede aflevering van het tiende seizoen van Het Filosofisch Kwintet, onderzoeken we manipulatie in de politiek. Kun je wel politiek bedrijven zonder vuile handen te maken? Heiligt het doel de middelen? Wie heeft eigenlijk macht, de kiezer of de politicus? Samen met haar vier gasten spreekt presentator Clairy Polak over leugens en bedrog, de rol van media binnen de politiek, en hoe digitale
#1 - Onzichtbare beïnvloeding (S10)
Is het verdedigbaar om burgers in corona-tijd alert te houden door ze bang te maken? In één van de vele denktanks waar Daan Roovers, Denker des Vaderlands, aan deelneemt, werd deze gedachte geopperd. Het brengt het gesprek in de eerste aflevering van Het Filosofisch Kwintet van Human op vragen als: wanneer verandert een duwtje in de goede richting in kwaadwillige manipulatie? Maakt het uit wie er
#6 - Woorden waarmee we worstelen: Idealen (S09)
Van gele hesjes tot wereldwijde klimaatmarsen: we leven in een tijd waarin de wereld weer de straat op gaat. Maar wanneer is er sprake van idealisme? Horen idealen altijd positief te zijn, of kun je als ideaal ook ergens tegen zijn? Of is ook dat weer een vraagteken, zoals anti-abortus of pro-life twee synoniemen met hetzelfde doel zijn: een verbod op zwangerschapsafbreking? En: hoe maak je ideale
#5 - Woorden waarmee we worstelen: Diversiteit (S09)
Veel bedrijven en instellingen streven tegenwoordig naar diversiteit. Maar wat betekent dat woord nu echt? Gaat het alleen om selecteren op uiterlijke kenmerken, of gaat het om het omarmen van onderlinge verschillen? En hoe komen we tot diversiteit?
#4 - Woorden waarmee we worstelen: authenticiteit (S09)
Een authentieke dorpsstraat, authentieke Parmaham, of een authentieke Fransman. We hunkeren naar authenticiteit en we willen origineel zijn, maar tegelijkertijd willen we ook ergens bij horen. Gaat dat wel samen? Hoe bepaal je wat authentiek is? En wat is de zin van de zoektocht?
#3 - Woorden waarmee we worstelen: elite (S09)
‘De elite’: noodzakelijke voorhoede van de samenleving, of vijand van ‘het volk’? Op dit moment is moeilijk een negatiever bijvoeglijk naamwoord te bedenken dan elitair. Het lijkt een marketingterm te zijn geworden voor iedere politicus of bestuurder die namens ‘het volk’ zegt te spreken. Maar bestaat ‘de elite’, en zo ja, wie maakt er dan deel van uit? En wat is dan ‘het volk’, en wie maakt daar
#2 - Woorden waarmee we worstelen: verbinding (S09)
'Alle mensen worden broeders.' Er is moeilijk een positiever begrip te bedenken dan verbinding. Toch lijkt het een marketingterm geworden, een politieke dooddoener in een tijd waarin polarisatie en segregatie toenemen. Maar wat is verbinding precies? Waarmee voelen we ons verbonden en waardoor zijn we dat kwijtgeraakt? En heeft verbinding ook een keerzijde?
#1 - Woorden waarmee we worstelen: vrijheid (S09)
Op straat en in de politiek wordt het begrip vrijheid te pas en te onpas gebruikt. Maar wat is vrijheid precies? Hoe is het begrip in de loop der jaren veranderd, en kunnen we eigenlijk wel met vrijheid omgaan? In de eerste aflevering van Het Filosofisch Kwintet gaat het over het misbruikte begrip 'vrijheid'.
#5 - Wat te doen? (S08)
Na vier afleveringen over overbevolking, groeiende ongelijkheid, klimaatverandering en het verdwijnen van het publieke debat maken we de balans op. Wat hebben we nodig om onze koers te veranderen? Zijn onze Verlichtingsidealen nog wel van toepassing? Of moeten we opnieuw vaststellen wat ‘goed leven’ is? Kortom, kunnen we niet veranderen, of willen we dat niet?
#4 - Uitholling van het publieke debat (S08)
Sinds de digitalisering kunnen we op dezelfde aarde wonen, en toch in totaal verschillende werelden leven.
Vraag is alleen: leven we nu nog wel samen? Is er nog sprake van een publiek debat? En welke gevolgen heeft dit voor de democratie? Is er nog genoeg saamhorigheid om ingewikkelde grensoverschrijdende problemen op te lossen?
#3 - Klimaat (S08)
Overstromingen, smoglandschappen, uitputting van grondstoffen: een wereldwijde milieuramp van ongekende omvang is hoogstwaarschijnlijk. Kunnen we ons doen en denken nog veranderen? In de wereldgemeenschap, in Nederland en in onze eigen straat?
#2 - Groeiende ongelijkheid (S08)
De kloof tussen rijk en arm wordt groter en de macht van de superrijken groeit en groeit. Wat betekent dit voor onze kansen en de kansen van onze kinderen?
#1 - Overbevolking (S08)
Spreken over overbevolking is, zo bleek tijdens onze voorbereiding, een regelrecht taboe. In de eerste uitzending van Het Filosofisch Kwintet van dit seizoen proberen we dit stilzwijgen te doorbreken. Zijn we eigenlijk al met te veel, op een moderne ark van Noach? Of maken we elkaar alleen maar bang met ondoordachte doemscenario's?
